![]()
![]()
![]()
![]()
آن چه که باید در نوشته ها بدرخشد
«آزادی»
است!
(گفت و گو با سیمین بهبهانی به بهانه ی سیزده آذر؛ روز مبارزه با سانسور)
اشاره:
آذر به نوعی یادآور تیغ بی رحم سانسور است. درواقع دهشتناک ترین نوع سانسور؛ یعنی تحمل نکردن وجود ارباب قلم و حدف فیزیکی آن ها. شاید تعبیر خانم سیمن بهبهانی دقیق تر باشد «جنون افسارگسیخته» ی سانسور. نماد این جنون، قتل پوینده و مختاری بود. از این رو؛ آذر یادآور به سوگ نشستن مان است برای این دو عزیز. به این مناسبت سیزده آذر، از سوی کانون نویسندگان ایران؛ «روز مبارزه با سانسور» نامیده شده است تا یاد آوری اندوهگینانه ی آن دو و دیگر کسانی که از دست رفتند باشد و از سوی دیگر یاد آور این که هم صدا با بهبهانی بگوییم «نوشته را می توان پاک کرد اما عقیده را نمی توان سلب کرد»
به مناسبت این روز گفت و گوی دوستانه یی داشتیم با خانم بهبهانی که ایشان علیرغم گرفتاری ها پذیرفتند. این گفت و گو را با هم می خوانیم. با این توضیح که این گفت و گو برای نشریه ی داخلی کانون نویسندگان ایران«اندیشه آزاد» تهیه ودر شماره ی پنجم این نشریه چاپ شده است.
***
*خانم بهبهانی، ممنون که این گفت و گو را پذیرفته اید. می خواهیم درباره ی سانسور صحبت کنیم و پیامدهای آن و نیز قتل های زنجیره یی و نقش کانون نویسندگان ایران در رابطه با این ها. اما پیش از آن اجازه بدهید از سانسور کارهای خود شما آغاز کنیم. شنیده ایم به کتاب آخرتان که مجموعه ی گفت و گوهای شماست مجوز چاپ نداده اند. چرا؟ مگر چه گفته اید؟
برخی ازاین گفت و گوها،همراه چاپ اول کتاب یاد بعضی نفرات(1378)، منتشر شده بودند که به علت افزودن مقالات دیگر در چاپ دوم این کتاب، گفت و گوها را جدا کردم و آن چه را پیش تر انجام داده بودم به آن افزودم و به صورت کتاب مستقلی برای وزارت ارشاد فرستادم. دو- سه سالی در دایره ی سانسور خوش گذراند! سپس با فرمانِ«رد» از آن جا خارج شد و ناشر(شاعر گرامی، آقای حافظ موسوی) آن ها را برایم پس فرستاد. علت اش را نمی دانم. شاید توضیح درباره ی پرسش هایی که مربوط به احوالِ کشور است به مذاق تایید کنندگان خوش نیامده بود.
* کتاب های دیگرتان چه طور؟ موارد دیگری نیز از سانسور کتاب های تان هست؟
به تازگی دو کتاب منتشر کرده ام (با مادرم همراهو مجموعه ی داستان ها و یاد نوشت ها) که هردو در مواردی جای جای سانسور شده اند.
* شما در دوره ی پهلوی هم دچارسانسور می شدید؟ اساسن سانسور در آن دوره چه گونه بود؟
تاخیر در کار بود، اما آثار من سانسور نمی شد. به یاد می آورم که مجموعه ی رستاخیز (1352) یازده ماه در دایره ی سانسور ماند، اما دست نخورده به ناشر بازگشت. البته برخی از مقامات در هفته های اولِ انتشار این کتاب به وسیله ی تلفن یادآوری های گله آمیزی می کردند.
* با توجه به این ها، چه تفاوتی بین سانسور در پیش از انقلاب و پس از آن می بینید؟
پیش از انقلاب، سخت گیری به مقیاس امروز کم تر بود. البته این در مورد آثار من است که در پرسش قبلی هم پاسخ اش را دادم. راجع به کتاب های دیگران آگاهی درستی ندارم. روی هم رفته باید بگویم که در هیچ دوره یی بدون سانسور یا خودسانسوری نبوده ایم.
* به نظر شما دولت ها چرا از سانسور استفاده می کنند؟
«بروید از خودشان به- پُر- سید»!
* اثر سانسوربرنویسندگان،ادبیات و اندیشه و در نهایت بر مخاطبان و به طور کلی روی مطالعه چیست؟
به گمان من، سانسور دردِ «نگهبانان مصلحت مدنی» را دوا نمی کند. اگر مطلبی گفتنی باشد، با همان گفتن، خود به خود، منتشر می شود. هیچ کس نمی تواند آن چه را در دلِ کسی می گذرد تغییر دهد، آن هم با زور. باید مسئولانِ امور ببینند کجای کارشان نقص دارد و آن را رفع کنند. گفتار آزاد و بدون سانسور موجب می شود که اولیای امور هشیارتر شوند. در گفتارها و نوشتارها جامعه می تواند داوری کند و بس. کسی که پشت میزی نشسته و دستورهای نیازموده را به کار می بندد به گفته ی حافظ «هیچ کاره نیست.»
* به نظر شما سانسور و سانسورچیان تا چه حد در اهداف شان موفق بودهاند؟
بهتر بود می گفتید تا چه حد موجب شکستِ خود و دیگران شده اند! مطلبی که سانسور می شود، لابد حاوی ی عقیده ی خود نویسنده بوده است. نوشته را می شود پاک کرد، اما عقیده را نمی توان از کسی سلب کرد. اظهار عقاید در نوشته ها مثل آب می ماند: اگر از یک سمت جلوی آن را بگیرید، از سمت دیگر جاری می شود. سانسور جز بدبینی و احساس جدایی از هموطنانِ مامور سانسور کاری نمی کند. فقط لجاج می آفریند و مشکلات را بیش تر می کند.
* چه باید کرد؟ راه مقابله با سانسور چیست؟
بگذارند بگویند و بنویسند و به داوری مردم بسپارند. تشخیص مردم بهترین وسیله ی توجیه گفته ها و نوشته هاست. بگذارند خودِ نویسندگان در کار یک دیگر قضاوت داشته باشند. بگذارند آن چه را نامعقول است خودِ خوانندگان از صحنه برانند. چند تن انگشت شمار نمی توانند در کار چند هزار نویسنده اظهارنظر کنند. چه بسیار ذوق ها و توانایی هایی که به دست همین سانسور به نومیدی کشانده و کشته شده اند. چیزی که باید به وضوح در نوشته ها، شعرها، داستان ها و بررسی ها بدرخشد«آزادی» ست.
![]()
* آیا رشد فناوری به عقب راندن سانسور کمک کرده است؟
بله، بسیار. امروز اگر نوشته ها در کتاب یا روزنامه یا مجله منتشر نشود، به آسانی روی سایت های اینترنتی قرار می گیرد و در یک چشم بر هم زدن دور جهان را طی می کند.
* به نظر شما حرکت های جمعی ی نویسندگان و تلاش هاشان در مقابل سانسور می تواند ثمر داشته باشد؟ آیا تا به حال کاری کرده اند؟
البته بی تاثیر نخواهد بود، اما من ماموران سانسور را بسیار سخت گیر دیده ام. با این سخت گیری ها، فعالیت های دسته جمعی باید تا مرز معجزه اثرگذار باشند.
* نقش کانون نویسندگان در این مورد چیست؟
مخالفت با سانسور و دفاع از آزادی، بدون حصر و استثنا.
* به نظر شما مواردی که کانون می تواند روی آن ها تکیه کند تا در مقابل سانسور بایستد کدام اند؟
مهم ترین فایده ی وجودِ کانون، هم فکری و مشاوره و تصمیم گیری با توافق همگانی ست. تدوین بیانیه ها، هشدارها و یادآوری های شفاهی یا کتبی، به گمان من، وسیله یی ست برای آگاه ساختنِ دولت مردان از مشکلاتِ عمومی و خصوصی ی مردم و نویسندگان. البته باید بگویم: گوش اگر...!
می بینید که خود من هم کلام ام را سانسور می کنم!
* خانم بهبهانی، شما از چه زمان عضو کانون بوده اید؟
از آغاز 1357 تا کنون.
* در دوره ی معروف به قتل های زنجیره یی وضعیت کانون نویسندگان ایران از نظرشکل گیری، برگزاری جلسات و . . . چه گونه بود؟
تا آن جا که به یاد دارم، جلسات کانون- به ویژه جلسات هیات دبیران که خود من نیز به تناوب عضو آن بوده ام- هیچ گاه تعطیل نشد اما گاه و بی گاه نوشته هایی در صندوق نامه های من دیده می شد که تهدید آمیز بود و شگفت آن که این تهدیدها با آیاتی از قرآن همراه بود. در این دوران جلسات هیات دبیران کانون با حضور اعضا پررونق تر می شد و بسیار فعال و هشیار عمل می کرد.
* آیا شما هم مورد تهدید قرار گرفته بودید؟
خوب به یاد دارم که در آن هنگام هفته یی دو- سه بار تهدید نامه دریافت می کردم که شماری از اعضای کانون را- با اسم و رسم- به قتل تهدید می کرد و نام این افراد با ترتیب حروف«تهجی» اعلام می شد و تعدادشان از 70 تا 280 رسیده بود و بیش تر اوقات«بهبهانی» که با حرف «ب» شروع می شد در سطور اول خود نمایی می کرد.
![]()
* خانم بهبهانی، با این که می دانم ممکن است از یادآوری ی این مساله متاسف شوید، همان طور که برای همه مان دردآور است، ولی این حقجامعه و نسل جدید است که در مورد آن روزها بداند. از این رو کمی از خاطرات دوره ی قتل های زنجیره یی بگویید. شما خبر کشته ها را کی و چه طور شنیدید و احساس تان نسبت به این خبرها چه بود؟
نخست خبر ناپدید شدن شادروان محمد مختاری را شنیدم که برای خرید شیر و ماست و آذوقه ی زندگی از خانه بیرون رفته و دیگر بازنگشته بود. نزدیک به یک هفته گذشت و چه گذشتنی! و برای خانواده اش چه انتظار دردآوری! و برای ما چه آشفتگی ی کشنده یی! سرانجام، جسد آسیب دیده ی مختاری در حوالی ی جنوب غربی ی شهر(پشت کارخانه ی سیمان) پیدا شد. فردای همان روز بود که خبر گم شدن محمد جعفر پوینده را از دوستم آذر محلوجیان که در سوئد زندگی می کند، به وسیله ی تلفن دریافت کردم. مشت گره کرده ام، که تارهای مویم را در لای انگشتان می فشرد، روی زانویم کوبیده شد. چه دردناک بود!
دو روز بعد، جسد پوینده نیز در کناره های جنوبی ی شهر پیدا شد، با آثار کبودی در گردن.
* در آن دوران جو خانواده، دوستان و به طور کلی جامعهچه طور بود؟
آمیزه ی حیرت و وحشت فضای جامعه را تحمل ناپذیر کرده بود. اما فکر می کنم نوعی ایستادگی و سرسختی نیز به عنوان وظیفه در هر کس تثبیت می شد. واکنش همگانی بسیار جدی به نظر می رسید.
* به نظرتان اساسن چرا پوینده و مختاری را برای کشتن انتخاب کرده بودند؟
به گمان من، این «قرعه ی فال» بود که به نام آن دو بی گناه زده شد. با وجود تهدیدها و نامه های پی در پی که هر بار شمار کشتگان بعدی را افزون تر می کرد، ایستادگی ی اعضای کانون و هم چنین مردم بیش تر می شد. این نکته را مسئولان امور دریافته بودند. در اسفند آن سال، نامه یی از یک مرجع دولتی واقع در خیابان تخت طاووس که ماموریتش معطوف به نظارت بر اماکن می شد (و نام اش در یادم نمانده است) دریافت کردم تا روز معینی به آن جا مراجع کنم. می دانستم که درباره ی اوضاع اخیر است، اما نمی دانستم که چه خواهد بود. نامه را در جلسه ی هیات دبیران مطرح کردم. تصمیم همگانی آن شد که بروم و به جناب سرهنگ ناشناس مراجعه کنم. رفتم. بر خلاف انتظارم، با برخوردی محبت آمیز پذیرفته شدم. از اوضاع پرسید. آن چه حقیقت بود در میان گذاشتم و درباره ی ناامنی ی اوضاع و دریافت نامه های تهدید آمیز که خاطر افراد کانون را آشفته می کرد، سخن گفتم. پرسید:«آیا میل دارید که کسی را به عنوان بادی گارد شبانه روزی برای شما و اعضای کانون بفرستیم تا همیشه همراه تان باشد؟» فکر کردم دست ام انداخته، اما دیدم کاملا جدی ست. گفتم:«سایر اعضای کانون را نمی دانم که چه نظری خواهند داشت، اما من یک آپارتمان کوچک دارم. بادی گارد را شبانه روز در کجای آن جای دهم؟» انگار خنده اش گرفت و ادامه داد که آیا میل دارید اسلحه در اختیارتان بگذاریم؟ گفتم:«پدرم جواز حمل اسلحه داشت و تا پایان عمر از آن استفاده نکرد. من اما، از دیدن اسلحه بیزارم. اگر صد نفر هم به من حمله کنند، حاضر نیستم به روی یکی شان شلیک کنم.» کمی فکر کرد و یک برگ متن چاپ شده به دست ام داد. نگاه کردم. روی آن دستورهایی برای محافظت شخصی داده شده بود. از این قبیل: صبح ها در ساعات مختلف از خانه خارج شوید. مثلن یک روز هشت و روز دیگر هشت و ربع. به هنگام خروج، اطراف تان را زیر نظر بگیرید و گاه در زمان پیاده روی، مواظب اطراف و پشت سرتان باشید و مواردی از این دست که حالا یادم نیست. سفارش نامه را گرفتم و در کیف گذاشتم و به خانه بازگشتم و چند کپی از آن تهیه کردم که به دوستان بدهم. نمی دانم مورد استفاده قرار گرفت یا نه. به هر حال متوجه شدم که برخی از مسئولان امر به وخامت اوضاع پی برده اند.
* شما پوینده و مختاری را چه گونه می بینید؟ اگر می شود کمی از این دو صحبت کنید.
مختاری و پوینده هر دو بسیار مهربان و نویسندگان و مترجمانی آگاه و مسلط بودند. دریغ که تلاش فرهنگی ی ایشان ادامه نیافت و در عین جوانی از دست رفتند.
* خاطره یی دارید از مراسم خاکسپاری پوینده و مختاری؟
مراسم تشییع و تدفین هر دو عزیز سخت دردناک بود. بسیاری از اعضای کانون سخنرانی کردند و همسران و فرزندان آن دو از دست رفته، در کمال شجاعت، فریاد کشیدند و قول دادند که راه آنان را ادامه دهند.
به یاد می آورم صدای پرتوان فریبرز رییس دانا و محمود دولت آبادی را که آسمان را می لرزاند. جماعت نیز فریاد می کشید و من می گریستم.
* جلسات کانون در آن فضا چه گونه بود؟
جلسات مرتب تر و پرشور تر از پیش تشکیل می شد و در خاموش کردن شعله های قساوت و جنون نقش پر رنگی داشت و نامه های حاوی ی تصمیم به کشتار اعضای کانون دیگر منتشر نمی شد. در نتیجه، آن جنونِ افسار گسیخته بسیار کم تر شد.
* اساسن کانون چه واکنشی نسبت به از دست رفتن این دو و در کل، قتل های زنجیره یی داشت؟
کانون جز اظهار نفرت و تفسیر نامعقول بودن این جنون وحشت ناک چه واکنشی می توانست داشته باشد؟
به یاد سعدی می افتم و این بیت:
... محال است اگر تیغ بر سر خورم
که دندان به پای سگ اندر برم...
ما که نمی توانستیم کسی را بکشیم!
* خانم بهبهانی، اکنون پس از گذشت نزدیک به پانزده سال از قتل ها درمورد آن چه گونه می اندیشید؟
جز تاسف بر جهالت و بلاهت چه احساسی می توانم داشته باشم؟
* به نظر شما چه طور می شود جلوی تکرار این گونه حوادث ناگوار را گرفت؟
با تلاش در آگاهی جامعه و برگزیدن مسوولان میهن پرست و آگاه.
* رابطه ی این نوع قتل ها با سانسور چیست؟
افزون بر سانسور، مسایل بسیاری هم در ایجاد چنین فضاهایی اثر گذار هستند. سانسور فقط یکی از آن ها است که دست کم موجب دل خوری و تنفر دو قشر نویسند و خواننده می شود.
* می دانیم چند سالی است که کانون سیزدهم آذر را روزمبارزه با سانسور اعلام کرده، رابطه این روز با قتل های زنجیره یی و سانسور چیست؟ به نظر شما اساسن تعیین یک روز نمادین برای مبارزه باسانسور چه اثراتی دارد؟
گوش اگر گوش تو و ناله اگر ناله ی من
آن چه البته به جایی نرسد فریاد است.
این جا دیگر خودم را سانسور نمی کنم.
* خودتان چه پیامی برای این روز دارید؟
ایستادگی و نوشتن و گفتن بی محابا و اعتقاد به وظیفه ی آگاه سازی.
![]()
* خانم بهبهانی، چند روز دیگر وارد ماه آذر می شویم. "آذر"شما را بهیاد چه چیزهایی می اندازد؟
ایام هجر را گذراندیم و زنده ایم
ما را به سخت جانی خود این گمان نبود.
در فصل پاییز به یاد قتل های زنجیره یی(کشتار فجیع فروهرها و کانونی ها) و هم چنین قتل علی اکبر سعیدی سیرجانی و حمید حاجی زاده (شاعر کرمانی) و فرزندش می افتم. البته روز دانشجو (شانزده آذر) نیز فراموش ام نخواهد شد- و مگر فصل های دیگر فراموش ام شده است؟
* جهان رویایی تان در مورد کتاب چیست و شما چه تصوری از این جهان دارید.
اگر کتاب نبود که «لاکتاب» می شدیم.
* می دانید که این مصاحبه برای نشریه ی کانون نویسندگان (اندیشه ی آزاد) تهیه می شود. نظرتان در مورد این نشریه چیست؟ اندیشه ی آزاد چه نقشی می تواند در آزادیبیان داشته باشد؟
اندیشه ی آزاد مایه ی آگاهی ست و آگاهی مایه ی پیمودن راه درست.
* معمولن این سوآل در ابتدای گفت و گو طرح می شود. اما منبخش خوشمزه تر را برای پایان گذاشته ام: دوستداران شما و نیز اعضای کانونمشتاق اند حال شما را بدانند. احوال تان چه طور است؟ این روزها چه می کنید؟ پاییز برای تان جالب هست؟
با پیری مبارزه می کنم. می کوشم خود را جوان تر از آن چه هستم نشان دهم. هنوز انتخاب لباس و حفظ ظاهر را- تا حد ممکن- فراموش نکرده ام. روزگاری به من گفته بودند که «زینت المجالس» هستی. جواب دادم که خدا را شکر که «نفرت المحافل» نیستم. همیشه خواسته ام که مایه ی شادی دوستان- خواه یاران کانونی ام یا دیگران- باشم نه باعث تاثرشان. بنابراین باید بگویم:
از پا فتاده ام و بر پا
صد ساله مرده ام و بر جا.
* سپاس از شما که اجازه ی این گفت و گو را دادید و برایش وقت گذاشتید.
